رویدادهای نجومی آسمان شب پاییز 1405؛ از مقارنه ماه و زحل تا بارش های شهابی - مجله افتخار

هرچند بخش مرکزی و پر نور راه شیری کم کم در افق پنهان می گردد، دیگر اجرام آسمان دیدنیی تر هستند. از اعتدال پاییزی و شرایط مناسب برای رصد هم نشینی ماه و سیارات گرفته تا مقابله زحل و اورانوس و خاتمه مجموعه ای از بارش های شهابی از جمله بارش جوزایی، پدیده هایی هستند که فرصت نگاه دوباره به آسمان شب را فراهم می نمایند.

1 مهر؛ شروع رسمی پاییز

شروع رسمی پاییز با اعتدال یا برابران پاییزی معین می گردد. لحظه ای که مرکز خورشید از صفحه استوای سماوی می گذرد و از نیمکره شمالی کره آسمان به سمت نیمکره جنوبی می رود. نقطه که درست مقابل لحظه تحویل سال خورشیدی یعنی برابران بهاری قرار گرفته است. در سال 1405، این رویداد در 1 مهر ساعت 03:35 بامداد (23 سپتامبر ساعت 00:05 UTC) رخ می دهد.

در زمان اعتدال، خورشید تقریبا در نقطه ای واقع شده است که استوای آسمانی و دایره البروج یکدیگر را قطع می نمایند. از این زمان به بعد، در نیمکره شمالی مسیر روزانه خورشید در آسمان پایین تر می رود و طول روزها به تدریج کاهش پیدا می نماید.

برخلاف تصور رایج اما در هنگام اعتدال، طول روز و شب در همه نقاط زمین دقیقا 12 ساعت نیست. شکست نور در جو و میزان ظاهری قرص خورشید باعث می گردد که زمان طلوع و غروب با تعریف هندسی دقیق اعتدال تفاوت داشته باشد.

4 مهر؛ ماه برداشت در کنار زحل و نپتون

به گفته ناسا یکی از نخستین رویدادهای نجومی مهم پاییز 1405، ماه کامل در شامگاه شنبه 4 مهر است که به علت نزدیک بودن به اعتدال پاییزی، ماه برداشت (Harvest Moon) نامیده می گردد. ماه کامل پس از غروب خورشید از سمت شرق طلوع می نماید و در همان محدوده آسمان، زحل و نپتون نیز حضور خواهند داشت.

زحل مانند همواره به سادگی با چشم غیرمسلح دیده می گردد اما نپتون هرچند در مقابله واقع شده است، بسیار کم نورتر است و برای مشاهده آن به دوربین دوچشمی مناسب یا تلسکوپ احتیاج دارید. قدر ظاهری نپتون را در این هنگام حدود 8 است و بدین ترتیب یافتن آن از شهرهای دارای آلودگی نوری، سخت خواهد بود.

این رویداد از این جهت جالب است که تنها چند روز پیش از مقابله زحل رخ می دهد و خود نپتون نیز همین شب ساعت 05:30 صبح به وقت تهران به مقابله می رسد. هنگام مقابله، زمین تقریبا میان خورشید و سیاره قرار می گیرد و سیاره در سمت مخالف خورشید در آسمان دیده می گردد. بنابراین تقریبا تمام شب بالای افق است و شرایط رصدی مناسبی دارد و فرصت خوبی هم برای عکاسی از آن فراهم است.

12 مهر؛ زحل در برترین شرایط رصدی سال

طبق اعلام EarthSky مهم ترین رویداد سیاره ای پاییز 1405 را احتمالا باید مقابله زحل در 4 اکتبر (12 مهر) بدانیم. زمان دقیق مقابله به وقت تهران 15:32 گزارش شده است. در این شرایط، زحل نسبت به زمین، در سمت مخالف خورشید قرار می گیرد و از غروب آفتاب تا طلوع روز بعد در آسمان حضور دارد. هنگام مقابله زحل درخشان تر و از نظر ظاهری بزرگ تر از دیگر زمان های سال دیده می گردد. در نتیجه اواسط مهر یکی از برترین دوره های سال برای مشاهده و عکاسی از این سیاره است.

با چشم غیرمسلح زحل مانند یک ستاره نسبتا درخشان دیده می گردد، اما برای دیدن حلقه ها به تلسکوپ احتیاج دارید. حتی یک تلسکوپ آماتوری کوچک هم می تواند شکل کلی حلقه ها را آشکار کند و تلسکوپ های بزرگ تر، جزئیات بیشتری از سامانه حلقه ها و بعضی قمرهای این غول گازی را نشان می دهند.

در شب های نزدیک به مقابله، زحل حوالی غروب از شرق طلوع می نماید و در نیمه شب تقریبا به بالاترین ارتفاع خود می رسد. به همین علت، برای بسیاری از رصدگران، ساعات نزدیک به نیمه شب زمان بسیار مناسبی برای تصویربرداری از آن خواهد بود.

16 مهر؛ بارش شهابی اژدهایی

بارش شهابی اژدهایی (Draconid Meteor Shower) یکی از نخستین بارش های شهابی پاییز است. بارش سال جاری تقریبا از 14 تا 18 مهر فعال است و اوج آن در شب 16 و بامداد 17 مهر روی می دهد. زمان اوج پیش بینی شده حدود ساعت 03:30 روز 17 مهر است.

این بارش شهابی با بسیاری از بارش های شهابی دیگر تفاوت دارد و معمولا برترین زمان مشاهده آن اوایل شب، پس از تاریک شدن آسمان است. چون کانون بارش، در صورت فلکی اژدها واقع شده است که در ساعت های ابتدایی شب به ارتفاع مناسبی می رسد.

هرچند نرخ ساعتی (ZHR) این بارش شهابی خیلی بالا نیست و در شرایط ایدئال حدود 10 شهاب در ساعت انتظار می رود، اما سابقه فوران های ناگهانی و بسیار شدید در آن هست، تا جایی که بعضی سال ها، صدها شهاب در ساعت دیده شده اند. بنابراین حتی با وجود نرخ معمولا پایین، دیدنی آن برای رصدگران مجذوب کننده است. علاوه بر اینکه سال جاری ماه نیز در شرایط مناسبی واقع شده است و نور ماه مزاحمتی برای رصد شهاب های کم سو نخواهد داشت.

18 مهر؛ ماه نو و آسمان تاریک پاییزی

18 مهر (10 اکتبر) ماه به مرحله ماه نو می رسد. هرچند این رویداد برای ناظر زمینی قابل مشاهده نیست، چون در این هنگام بخش روشن ماه عمدتا رو به خورشید واقع شده است و سمت رو به زمین تقریبا در تاریکی کامل است. اما فاز ماه نو، یکی از مهم ترین زمان های ماه قمری برای رصد آسمان شب به شمار می رود.

در سال 1405، ماه نو مهر ماه در شامگاه 18 مهر ساعت 19:20 به وقت تهران رخ می دهد. بنابراین در شب های نزدیک به این تاریخ، هلال ماه بسیار باریک است یا اصلا قابل مشاهده نیست و نور ماه مزاحم رصد آسمان تاریک نخواهد بود. در 18 آبان نیز وقوع ماه نو ساعت 10:32 صبح به وقت تهران و در 18 آذر ساعت 04:21 بامداد به وقت تهران خواهد بود.

20 مهر؛ بیشترین کشیدگی شرقی عطارد

20 مهر سیاره عطارد به بیشترین کشیدگی شرقی خود می رسد. این شرایط هنگامی رخ می دهد که عطارد از دید ناظر زمینی بیشترین فاصله زاویه ای خود را با خورشید در سمت شرقی پیدا می نماید.

به همین علت، در صورت فراهم بودن افق باز و مناسب، می توان عطارد را مدت کوتاهی پس از غروب خورشید در سمت غرب آسمان جست وجو کرد. با این حال، باید توجه داشت که عطارد معمولا نسبت به افق زیاد ارتفاع نمی گیرد. برای رصد سیاره تیر، احتیاجی به تلسکوپ نیست و می توان با چشم غیرمسلح هم آن را پیدا کرد.

29 مهر؛ بارش شهابی جباری

یکی از مشهورترین بارش های شهابی پاییز، بارش شهابی جباری (Orionid Meteor Shower) با حدود 10 تا 20 شهاب در ساعت است. این بارش حاصل ورود ذرات به جای مانده از دنباله دار هالی به جو زمین است و معمولا از اوایل اکتبر تا اوایل نوامبر (اواسط مهر تا اواسط آبان) فعال می ماند.

در سال 1405، بازه فعالیت این بارش حدود 10 مهر تا 16 آبان (2 اکتبر تا 7 نوامبر) است و اوج آن حوالی 29 مهر تا 1 آبان (21 تا 23 اکتبر) روی می دهد. شهاب های بارش جباری سریع هستند و سرعت آن ها هنگام ورود به جو به 66 کیلومتر بر ثانیه می رسند. بعضی از آنها دنباله های نورانی پایداری ایجاد می نمایند و گاهی نیز به شکل گوی های آتشین دیده می شوند. با این حال سال جاری نور ماه تا حدی مزاحم رصد خواهد بود، بنابراین برترین زمان برای دیدن پیش از طلوع خورشید و پس از غروب ماه است.

4 آبان؛ ماه شکارچی

ماه کامل 4 آبان (26 اکتبر) که در سنت های آمریکای شمالی ماه شکارچی نامیده می گردد، از نقاط مهم تقویم آسمانی پاییز است. این شب فرصت خوبی برای مشاهده جزئیات سطح ماه با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ و عکاسی از آن هاست.

18 آبان؛ بارش شهابی ثوری

بارش شهابی ثوری، با حدود 5 شهاب در ساعت، بارش ضعیفی است اما احتمال مشاهده آذرگوی در آن وجود دارد. برخلاف بسیاری از بارش های شهابی یک اوج بسیار کوتاه و تعیین ندارد بلکه فعالیت آن در بازه گسترده ای از مهر و آبان ادامه دارد. با این حال بارش شهابی ثوری جنوبی حدود 14 آبان (5 نوامبر) و بارش شمالی حدود 18 آبان (9 نوامبر) به اوج خود می رسند.

26 آبان؛ بارش شهابی اسدی

بارش شهابی اسدی (Leonid Meteor Shower) یکی از مهم ترین بارش های شهابی پاییز است. این بارش تقریبا نیمه آبان تا نیمه آذر نوامبر فعال است و اوج آن در سال 1405 حدود 26 و 27 آبان (17 تا 18 نوامبر) صورت می گیرد. منشأ این بارش دنباله دار 55پی/تمپل-تاتل (55P/Tempel-Tuttle) است که بقایای آن با سرعت بسیار بالا حدود 70 کیلومتر بر ثانیه، وارد جو زمین می شوند.

در شرایط ایدئال حدود 10 تا 15 شهاب در ساعت هنگام اوج بارش قابل مشاهده است. این بارش سابقه تاریخی خاصی دارد و در بعضی سال ها به طوفان های شهابی بسیار شدید تبدیل شده است.

5 آذر؛ مقابله اورانوس

آخرین رویداد بزرگ سیاره ای پاییز 1405، مقابله اورانوس در 5 آذر (26 نوامبر 2026) است. این پدیده نجومی در ساعت 02:17 بامداد (ساعت 22:47 UTC شامگاه 25 نوامبر) روی می دهد. بدین ترتیب اورانوس تقریبا تمام شب در آسمان قابل مشاهده است و در برترین موقعیت سالانه برای رصد واقع شده است.

این سیاره از نظر نظری در آسمان بسیار تاریک و با دید عالی، ممکن است نزدیک مرز دید با چشم غیرمسلح باشد، اما برای بیشتر رصدگران، استفاده از دوربین دوچشمی یا تلسکوپ ابزار مناسب تری است به طوری که در تلسکوپ حتی رنگ آبی ـ سبز و قرص کوچک این سیاره قابل تشخیص است.

22 آذر؛ بارش شهابی جوزایی

بارش شهابی جوزایی (Geminid Meteor Shower) از درخشان ترین و قابل اعتمادترین بارش های شهابی سالانه است که بسیاری از علاقه مندان به آسمان شب برای دیدنی آن برنامه ریزی می نمایند. برخلاف بیشتر بارش های شهابی، منشأ شهاب های آن، یک دنباله دار نیست بلکه ذرات به جای مانده از سیارک فایتون 3200 (3200 Phaethon) است.

سرعت شهاب های جوزایی حدود 35 کیلومتر بر ثانیه است و اغلب درخشان و گاهی متمایل به رنگ زرد هستند. به گفته ناسا در آسمان تاریک، می توان انتظار حدود 40 تا 50 شهاب در ساعت را داشت. در عین حال نرخ نظری در شرایط ایدئال می تواند بسیار بالاتر باشد.

30 آذر؛ شب یلدا

انقلاب زمستانی در نخستین دقایق 1 دی 1405 ساعت 00:20 بامداد (21 دسامبر 2026 ساعت 20:50UTC) رخ می دهد که در نیمکره شمالی، انتها نجومی پاییز و شروع رسمی زمستان است. بنابراین شامگاه 30 آذر به رسم هر ساله جشن شب یلدا برگزار می گردد.

جدول رویدادهای نجومی پاییز 1405

مهم ترین تاریخ های رویدادهای نجومی پاییز 1405 در جدول زیر لیست شده است. هرچند باید توجه داشت که تاریخ های بعضی پدیده ها از جمله بارش های شهابی ثوری و جباری، نباید مانند یک رویداد لحظه ای تفسیر شوند. این بارش ها چندین روز یا حتی چند هفته فعال هستند و تاریخ اوج صرفا زمان بیشترین فعالیت پیش بینی شده است.

شرایط سیارات در پاییز 1405

در پاییز 1405 با آسمان نسبتا شفاف فرصت خوبی برای رصد سیاره ها حتی از شهرها فراهم است. این همسایگان زمین در منظومه شمسی، در بخش های مختلف آسمان و زمان های مختلف دیده می گردد. بنابراین برای دیدنی بعضی از آن ها باید آمادگی شب مانی در هوای باز را داشته باشید.

عطارد: کوچک ترین سیاره، ابتدای پاییز بیشتر در آسمان شامگاهی و نزدیک افق غربی دیده می گردد و حوالی 20 مهر به بیشترین کشیدگی شرقی می رسد. سپس در اواسط آبان از نزدیکی خورشید می گذرد و از حدود اواخر این ماه به آسمان صبحگاهی و افق شرقی منتقل می گردد. بیشترین کشیدگی غربی عطارد نیز در 29 آبان رخ می دهد.

ناهید: درخشان ترین سیاره در میانه مهر، پس از غروب خورشید و با ارتفاع بسیار کم در غرب آسمان دیده می گردد، اما در ادامه به خورشید نزدیک می گردد و در 1 آبان به مقارنه داخلی می رسد. پس از آن در آسمان صبحگاهی و پیش از طلوع خورشید سمت شرق ظاهر می گردد و در اواخر آبان به تدریج شرایط بهتری برای رصد پیدا می نماید.

مریخ: تقریبا در سراسر پاییز یک جرم صبحگاهی است و پیش از طلوع خورشید در آسمان شرق و جنوب شرقی به رنگ نارنجی و قرمز مشهورش دیده می گردد. در طول فصل از ناحیه صورت فلکی خرچنگ (سرطان) به سمت شیر (اسد) حرکت می نماید و تا میانه آذر در آسمان صبحگاهی ارتفاع می گیرد.

مشتری: بزرگ ترین سیاره منظومه شمسی، در ابتدای پاییز یک جرم صبحگاهی است و در ساعت های پیش از طلوع خورشید، سمت شرق آسمان دیده می گردد. به تدریج اما زودتر طلوع می نماید و از یک جرم صرفا صبحگاهی به جرمی قابل مشاهده در بخش بزرگی از نیمه دوم شب تبدیل می گردد و اواخر فصل حتی شرایط رصد شبانه بسیار بهتری دارد.

زحل: یکی از برترین سیارات برای رصد پاییزی است. در مهر و آبان تقریبا تمام شب در آسمان حضور دارد و 12 مهر به مقابله می رسد. بنابراین ابتدای شب سمت شرق دیده می گردد و در طول شب به سمت جنوب و غرب حرکت می نماید. در اواخر آبان و آذر، امکان مشاهده آن به ساعت های شامگاهی و نیمه نخست شب محدودتر می گردد.

اورانوس: ابتدای پاییز از اواخر شب تا صبحگاه با ابزار رصدی قابل مشاهده است و با نزدیک شدن به مقابله در اوایل آبان، مدت حضورش در آسمان بیشتر می گردد. پس از مقابله 4 آذر، تقریبا در تمام شب قابل رصد خواهد بود.

نپتون: در شروع پاییز با نزدیک شدن به مقابله، شرایط رصدی بسیار مناسبی دارد و تقریبا از غروب تا پیش از طلوع خورشید در آسمان است. به تدریج زمان مشاهده آن به ساعات اولیه شب محدود می گردد. این غول یخی بسیار کم نور است و با چشم غیرمسلح دیده نمی گردد.

تجهیزات لازم برای رویدادهای نجومی پاییز 1405

بخش مهمی از رویدادهای این فصل بدون تلسکوپ هم قابل مشاهده هستند. اعتدال پاییزی در بناهای نجومی، ماه کامل، زحل، عطارد و بارش های شهابی پاییزی را به ویژه زیر یک آسمان تاریک و دور از آلودگی نوری، می توان با چشم غیرمسلح دیدن کرد. مهم ترین ابزار شاید همراه داشتن یک نقشه دیجیتالی یا کاغذی آسمان باشد که بتوانید به سادگی موقعیت اجرام را به وسیله آن پیدا کنید.

در گام بعدی، دوربین دوچشمی یک ابزار بسیار مفید خواهد بود که با آن می توان اجرامی مانند نپتون و اورانوس را آسان تر پیدا کرد و جزئیات بیشتری از ماه و بعضی اجرام عمق آسمان دید. تلسکوپ برای رصد سیاراتی مانند زحل و اورانوس ارزش بیشتری دارد. زحل با یک تلسکوپ کوچک هم چشم انداز ای مجذوب کننده ارائه می دهد و حلقه های آن قابل تشخیص هستند. بعلاوه با تلسکوپ قرص کوچک اورانوس به روشنی دیده می گردد.

برای عکاسی نجومی، سه پایه محکم، دوربین یا گوشی دارای حالت نوردهی دستی و یافتن مکانی با آلودگی نوری کم می تواند بسیار مؤثر باشد. برای بارش های شهابی نیز معمولا استفاده از لنز با میدان دید گسترده بهتر از بزرگ نمایی زیاد است. بعلاوه داشتن یک زیرانداز مناسب و فلاسک برای نوشیدنی گرم زیر سرمای شبانه پاییز، می تواند رصد را لذت بخش و آسان تر کند.

برترین زمان های پاییز 1405 برای رصد آسمان

اگر قرار باشد تنها چند شب را برای رصد جدی انتخاب کنید، چند بازه اهمیت بیشتری دارند. 4 مهر برای دیدنی ماه کامل در کنار زحل و جست وجوی نپتون مجذوب کننده است. 12 مهر نیز برترین زمان برای تمرکز بر زحل خواهد بود. سپس شب 16 مهر فرصت مناسبی برای دیدنی چند شهاب اژدهایی است. در نیمه دوم پاییز هم بارش شهابی جباری و بارش شهابی جوزایی در 22 و 23 آذر، مهم ترین پدیده ها برای نگاه به آسمان شب هستند.

در این فصل برترین زمان رصد کهکشان راه شیری مهر ماه و با نگاه به جنوب و جنوبی غربی آسمان است. چون با گذشت زمان بخش درخشان تر کهکشان راه شیری، یعنی ناحیه مرکز کهکشانی در جهت صورت های فلکی قوس و عقرب، به تدریج زودتر در سمت غرب و جنوب غربی آسمان پایین می رود. با این حال نوار سفید رنگ کهکشان همچنان در یک شب صاف و تاریک قابل رؤیت خواهد بود.

پاییز 1405 و دیدنی آسمان شب

پاییز 2026 فصل پرجنب وجوشی برای علاقه مندان به نجوم است. با اعتدال پاییزی در 1 مهر شروع شده است و درست در همان روزهای ابتدایی، مقارنه ماه کامل و زحل و نپتون چشم انداز ای دیدنیی می آفریند. سپس در طول ماه مهر و آبان، زحل که مقابله را پشت سر گذاشته، موقعیت مناسبی برای رصد و عکاسی دارد.

بارش های شهابی نیز به آسمان این فصل جلوه بیشتری می بخشند. از بارش شهابی اژدهایی در اواسط مهر گرفته تا بارش شهابی جباری و ثوری که در گستره ماه های مهر و آبان و آذر دیده می شوند و در نهایت بارش شهابی شاخص جوزایی که با نور اندک ماه، باید انتظار دیدنی شهاب های زیادی را در آن داشت. پاییز 1405 رویدادهای نجومی مهمی را دربر می گیرد که کافی است از حالا برای آن ها برنامه ریزی کنید، سپس سر به سوی آسمان شب بلند کنید و غرق در زیبایی های گنبد گیتی شوید.

عکس کاور: آسمان شب با رنگ های پاییزی

Credit: Nick Zachara